Người không được quyền hưởng di sản: 4 trường hợp theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015

Người không được quyền hưởng di sản là người mà pháp luật loại khỏi hàng thừa kế vì có hành vi nghiêm trọng đối với người để lại di sản hoặc đối với những người thừa kế khác. Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015 liệt kê bốn nhóm hành vi, đồng thời cho phép một ngoại lệ dựa trên ý chí của người đã mất. Bài viết giúp bạn nhận diện từng trường hợp, chứng cứ cần có và cách xử lý khi tranh chấp.

1. Tổng quan: vì sao có quy định loại người thừa kế khỏi di sản?

Khi một người xâm phạm tính mạng, ngược đãi nghiêm trọng người để lại di sản hoặc làm sai lệch ý chí lập di chúc, việc cho họ hưởng di sản sẽ trái với công bằng và đạo đức xã hội. Vì vậy Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra các trường hợp “mất quyền hưởng di sản”, áp dụng cho cả thừa kế theo di chúc lẫn thừa kế theo pháp luật.

Cần phân biệt ba khái niệm hay bị nhầm lẫn với nhau:

2. Bốn nhóm người không được quyền hưởng di sản

Khoản 1 Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015 quy định những người sau đây không được quyền hưởng di sản:

1. Người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc về hành vi ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản, xâm phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của người đó.
2. Người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản.
3. Người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng người thừa kế khác nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ phần di sản mà người thừa kế đó có quyền hưởng.
4. Người có hành vi lừa dối, cưỡng ép hoặc ngăn cản người để lại di sản trong việc lập di chúc; giả mạo di chúc, sửa chữa di chúc, hủy di chúc nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ di sản trái với ý chí của người để lại di sản.

2.1. Nhóm bị kết án về hành vi xâm phạm người để lại di sản

Điều kiện then chốt là có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực. Chỉ có tranh cãi, tố cáo hay mâu thuẫn gia đình thì chưa đủ.

2.2. Nhóm vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng

Nhóm này không bắt buộc phải có bản án hình sự. Tuy nhiên, người khởi kiện phải chứng minh được hành vi vi phạm nghiêm trọng: ví dụ con cái có khả năng nhưng bỏ mặc cha mẹ già yếu, ốm đau trong thời gian dài, không chu cấp, không chăm sóc dù được nhắc nhở. Tòa án sẽ xem xét chứng cứ như xác nhận của chính quyền địa phương, của người thân, hồ sơ điều trị, tin nhắn, lời khai các bên.

2.3. Nhóm xâm phạm tính mạng người thừa kế khác

Đây là trường hợp một người thừa kế gây hại đến người thừa kế khác để “tranh phần” di sản. Cũng như nhóm đầu, cần có bản án kết tội về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng và mục đích hưởng di sản.

2.4. Nhóm làm sai lệch ý chí lập di chúc

Bao gồm lừa dối, cưỡng ép, ngăn cản việc lập di chúc, hoặc giả mạo, sửa chữa, hủy di chúc để hưởng di sản trái ý chí người đã mất. Chứng cứ thường là giám định chữ ký, chữ viết, bản ghi hình hoặc nhân chứng.

3. Ngoại lệ: khi nào vẫn được hưởng di sản?

Khoản 2 Điều 621 quy định: những người thuộc khoản 1 vẫn được hưởng di sản nếu người để lại di sản đã biết hành vi của họ nhưng vẫn cho họ hưởng di sản theo di chúc. Quy định này thể hiện sự tôn trọng quyền tự định đoạt của người có tài sản.

Cần lưu ý:

• Ngoại lệ chỉ áp dụng khi có di chúc hợp pháp thể hiện rõ ý chí cho hưởng.
• Việc người để lại di sản “đã biết” cần được chứng minh, ví dụ từ nội dung và thời điểm lập di chúc.
• Nếu chia thừa kế theo pháp luật (không có di chúc), người thuộc khoản 1 không được hưởng phần của mình.

4. Cách xử lý khi xảy ra tranh chấp thừa kế

Trường hợp bạn cho rằng một người thừa kế không đủ tư cách hưởng di sản, bạn có thể làm theo các bước dưới đây:

1. Thu thập chứng cứ: bản án (nếu có), giấy xác nhận của chính quyền cơ sở, hồ sơ y tế, tin nhắn, ghi âm, lời khai nhân chứng.
2. Xác định thời hiệu: theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm với bất động sản và 10 năm với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế; thời hiệu yêu cầu xác nhận hoặc bác bỏ quyền thừa kế là 03 năm.
3. Thương lượng, hòa giải giữa những người thừa kế, có thể lập văn bản thỏa thuận phân chia di sản.
4. Khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền, thường là Tòa án nhân dân khu vực nơi bị đơn cư trú hoặc nơi có bất động sản (đối với tranh chấp liên quan đến bất động sản).
5. Thi hành bản án: khi bản án có hiệu lực, việc chia di sản và nghĩa vụ tài sản được thực hiện qua thi hành án dân sự. Quy trình này tương tự các vụ tranh chấp kinh tế; bạn có thể tham khảo thông tin hỗ trợ thi hành án trong tranh chấp hợp đồng kinh tế để hình dung các bước thực hiện.

Lưu ý: người thừa kế có thể phải thanh toán khoản nợ của người mất trong phạm vi di sản được hưởng. Khi có khoản vay, bài cách xác định lãi suất, phạt vi phạm trong hợp đồng vay tài sản có thể giúp bạn hiểu cơ sở tính toán.

5. Ví dụ minh họa

Ông K mất, để lại căn nhà và hai người con là anh D, chị M. Nhiều năm cuối đời ông K bệnh nặng, chỉ chị M chăm sóc; anh D biết rõ nhưng không thăm hỏi, không chu cấp. Chị M khởi kiện, cho rằng anh D vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng.

Nếu Tòa án xác định hành vi của anh D đúng là vi phạm nghiêm trọng và ông K không có di chúc cho anh D hưởng, phần di sản sẽ được chia cho những người còn lại có quyền hưởng. Ngược lại, nếu ông K biết rõ tình hình nhưng vẫn lập di chúc để lại phần cho anh D, khoản 2 Điều 621 có thể được áp dụng và anh D vẫn được hưởng theo di chúc. Đây chỉ là ví dụ minh họa; kết quả thực tế phụ thuộc vào chứng cứ từng vụ.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Người con không chăm sóc cha mẹ có mất quyền hưởng di sản không? Không tự động. Chỉ khi hành vi đó được xác định là vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng (điểm b khoản 1 Điều 621) và người để lại di sản không cho họ hưởng theo di chúc thì mới mất quyền. Việc chứng minh thuộc về người nêu yêu cầu.
2. Người không được quyền hưởng di sản có được hưởng phần thừa kế bắt buộc không? Không. Quy định về phần thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc không áp dụng đối với người từ chối nhận di sản và người không có quyền hưởng di sản theo khoản 1 Điều 621.
3. Khi nào Tòa án mới xác định một người không được hưởng di sản? Khi có tranh chấp và có yêu cầu của người có quyền lợi liên quan, Tòa án sẽ xem xét chứng cứ (bản án kết tội, chứng cứ về hành vi nuôi dưỡng, kết luận giám định…) rồi quyết định trong bản án giải quyết tranh chấp thừa kế.

Kết luận

Nắm rõ Điều 621 giúp bạn bảo vệ đúng quyền lợi của mình và tránh những khiếu nại thiếu căn cứ. Điểm mấu chốt là phân biệt “không được quyền hưởng di sản” với “bị truất quyền” và “từ chối nhận di sản”, đồng thời chuẩn bị chứng cứ thật chắc vì phần lớn trường hợp đòi hỏi bản án hoặc kết luận giám định. Nếu gia đình bạn đang có tranh chấp thừa kế, hãy liên hệ luật sư để được tư vấn cụ thể; bạn cũng có thể tham khảo thêm dịch vụ hỗ trợ thi hành án của Công ty Luật LAWPRO khi cần thực thi bản án, hoặc xem các nội dung pháp lý khác tại trang chủ doquang.vn.

Nội dung bài viết chỉ mang tính tham khảo, không bảo đảm kết quả của từng vụ việc.

Căn cứ pháp lý: Bộ luật Dân sự 2015 (các Điều 620, 621, 623, 626, 644).