Di chúc miệng là hình thức ngoại lệ, chỉ được lập khi tính mạng một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản. Điều kiện để di chúc miệng hợp pháp được quy định chặt chẽ tại Điều 627, Điều 629 và khoản 5 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015.
Tình huống thường gặp: người bệnh nặng trong bệnh viện dặn lại con cháu cách chia nhà đất, nhưng không ai viết thành văn bản. Sau khi người đó mất, các con tranh cãi lời dặn ấy có giá trị hay không.
Câu trả lời ngắn: lời dặn chỉ là di chúc miệng hợp pháp nếu đáp ứng đủ bốn yêu cầu về hoàn cảnh, người làm chứng, ghi chép và chứng thực. Thiếu một yêu cầu, di sản sẽ chia theo pháp luật.
Khi nào được lập di chúc miệng?
Chỉ khi tính mạng bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản.
Theo Điều 627 BLDS 2015, di chúc phải được lập thành văn bản; nếu không thể lập được di chúc bằng văn bản thì có thể di chúc miệng. Khoản 1 Điều 629 nói rõ hơn: trường hợp tính mạng một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản thì có thể lập di chúc miệng.
Như vậy, người còn khỏe mạnh, có điều kiện viết hoặc nhờ người khác lập văn bản thì không thuộc trường hợp được di chúc miệng.
Điều kiện di chúc miệng hợp pháp gồm những gì?
Phải đáp ứng điều kiện chung của di chúc và bốn yêu cầu riêng về hình thức.
Điều kiện chung (điểm a, b khoản 1 Điều 630): người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt; không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép; nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
Yêu cầu riêng (khoản 5 Điều 630):
- Người di chúc thể hiện ý chí cuối cùng trước mặt ít nhất hai người làm chứng;
- Ngay sau đó, người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ;
- Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày thể hiện ý chí cuối cùng, di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.
Ai được làm người làm chứng di chúc?
Mọi người đều có thể làm chứng, trừ ba nhóm bị loại trừ.
Theo Điều 632 BLDS 2015, không được làm chứng cho việc lập di chúc: người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc; người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc; người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.
Trên thực tế, con cháu túc trực bên giường bệnh thường chính là người thừa kế theo pháp luật, nên không thể làm chứng. Gia đình cần mời người ngoài như hàng xóm, nhân viên y tế, bạn bè không có quyền lợi liên quan.
Di chúc miệng hết hiệu lực khi nào?
Sau 03 tháng mà người lập vẫn còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.
Đây là quy định tại khoản 2 Điều 629. Lý do là khi đã qua cơn nguy kịch, người đó có điều kiện lập di chúc bằng văn bản. Nếu vẫn muốn giữ ý chí cũ, họ cần lập lại di chúc bằng văn bản.
Ngoài ra, người lập di chúc có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc vào bất cứ lúc nào (khoản 1 Điều 640). Nếu để lại nhiều bản di chúc đối với một tài sản thì chỉ bản sau cùng có hiệu lực (khoản 5 Điều 643).
Người chưa đủ 18 tuổi có được di chúc miệng không?
Không. Di chúc của người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi phải được lập thành văn bản và phải được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý (khoản 2 Điều 630).
Tương tự, di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc người không biết chữ phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực (khoản 3 Điều 630).
Di chúc miệng không hợp pháp thì chia di sản thế nào?
Phần di sản đó được chia thừa kế theo pháp luật.
Điểm b khoản 1 Điều 650 BLDS 2015 quy định thừa kế theo pháp luật được áp dụng khi di chúc không hợp pháp. Di sản khi đó chia cho hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết; những người cùng hàng hưởng phần bằng nhau (điểm a khoản 1, khoản 2 Điều 651).
Nếu chỉ một phần di chúc không hợp pháp mà không ảnh hưởng đến các phần còn lại thì chỉ phần đó không có hiệu lực (khoản 4 Điều 643).
Di chúc miệng hợp pháp có được gạt bỏ con nhỏ, vợ hoặc chồng không?
Không hoàn toàn. Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con thành niên không có khả năng lao động vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di chúc không cho hưởng hoặc cho hưởng ít hơn (khoản 1 Điều 644).
Quy định này không áp dụng với người từ chối nhận di sản hoặc không có quyền hưởng di sản (khoản 2 Điều 644).
Còn bao lâu để yêu cầu chia di sản?
Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế (khoản 1 Điều 623). Thời hiệu yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm (khoản 2 Điều 623).
| Yêu cầu | Thời hạn | Căn cứ |
| Chứng thực chữ ký người làm chứng | 05 ngày làm việc | Khoản 5 Điều 630 |
| Di chúc miệng mặc nhiên bị hủy | Sau 03 tháng nếu người lập còn sống, minh mẫn | Khoản 2 Điều 629 |
| Chia di sản là bất động sản | 30 năm | Khoản 1 Điều 623 |
| Chia di sản là động sản | 10 năm | Khoản 1 Điều 623 |
Tóm tắt 3 ý chính
- Di chúc miệng chỉ được lập khi tính mạng bị đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản.
- Phải có ít nhất 2 người làm chứng hợp lệ, ghi chép ký tên ngay và chứng thực chữ ký trong 05 ngày làm việc.
- Thiếu điều kiện thì di sản chia theo pháp luật; sau 03 tháng người lập còn sống, minh mẫn thì di chúc miệng tự hủy.
Nếu gia đình bạn đang có tranh chấp về lời trăng trối hoặc cần lập di chúc cho người thân đang bệnh nặng, hãy liên hệ luật sư để được tư vấn cách thực hiện đúng quy định.
Căn cứ pháp lý: Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 (Điều 623, 627, 629, 630, 632, 640, 643, 644, 650, 651).
Đọc thêm: Tư vấn lập di chúc, thỏa thuận chia thừa kế TS (0942668822)
