Giải quyết tranh chấp hợp đồng vay tiền: đòi nợ cá nhân và tranh chấp vay ngân hàng 2026

Khi khoản vay không được trả đúng hạn, cả hai phía đều có những câu hỏi gấp. Người cho vay muốn biết còn kiện được không, kiện ở đâu và mất bao lâu. Người vay ngân hàng muốn biết lãi bị tính có đúng không, ngân hàng có được thu giữ nhà không, và có thể thương lượng gì. Bài viết hướng dẫn toàn bộ quy trình giải quyết tranh chấp hợp đồng vay tiền, gồm cả tranh chấp giữa cá nhân với nhau và tranh chấp hợp đồng tín dụng với ngân hàng, công ty tài chính, theo quy định có hiệu lực đến tháng 11/2026.

Để phòng ngừa tranh chấp ngay từ khi ký kết, mời bạn đọc bài tư vấn giao dịch vay tiền.

Tóm tắt nhanh

• Thời hiệu khởi kiện 03 năm; yêu cầu đòi nợ gốc thường không bị áp dụng thời hiệu, kể cả khi ngân hàng khởi kiện.
• Tòa án nhân dân khu vực xét xử sơ thẩm; tranh chấp vay ngân hàng là vụ án dân sự hay kinh doanh, thương mại tùy vào mục đích vay ghi trong hợp đồng.
• Ngân hàng có quyền thu giữ tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu nếu hợp đồng thế chấp có thỏa thuận và đáp ứng điều kiện của Điều 198a Luật Các tổ chức tín dụng.
• Sau bản án, khoản nợ tiếp tục chịu lãi đến khi trả xong; thi hành án theo Luật Thi hành án dân sự 2025, thời hiệu 05 năm.

1. Những tranh chấp hợp đồng vay tiền thường gặp

1.1. Giữa cá nhân, doanh nghiệp không phải tổ chức tín dụng

• Không trả hoặc chậm trả gốc, lãi khi đến hạn.
• Tranh cãi về việc đã giao tiền hay đã trả tiền khi không có biên nhận.
• Lãi suất vượt trần 20%/năm, hoặc lãi được cộng thẳng vào số tiền gốc ghi trên giấy vay.
• Người vợ hoặc chồng không ký giấy vay từ chối trách nhiệm (xem nợ chung, nợ riêng của vợ chồng khi vay tiền).
• Hợp đồng chuyển nhượng, ủy quyền nhà đất được ký để che giấu khoản vay. Giao dịch giả tạo vô hiệu, còn quan hệ vay bị che giấu vẫn được Tòa án xem xét (Điều 124 Bộ luật Dân sự).
• Bên vay chết: người thừa kế trả nợ trong phạm vi di sản được nhận (Điều 615 Bộ luật Dân sự).

1.2. Với ngân hàng, công ty tài chính

• Khách hàng không trả nợ, ngân hàng khởi kiện đòi gốc, lãi trong hạn, lãi quá hạn và phí.
• Tranh chấp về cách tính lãi: lãi thả nổi điều chỉnh không đúng công thức, lãi quá hạn vượt 150%, tính thêm phạt chồng lên lãi quá hạn.
• Tranh chấp nợ thẻ tín dụng, vay tiêu dùng tín chấp với lãi suất cao.
• Tranh chấp về trách nhiệm của người bảo lãnh, bên thế chấp là người thứ ba.
• Tranh chấp khi ngân hàng xử lý hoặc thu giữ tài sản bảo đảm.
• Khiếu nại về cách đòi nợ của nhân viên thu hồi nợ hoặc bên được ủy quyền.

2. Các phương thức giải quyết tranh chấp

Trước khi khởi kiện, người cho vay nên gửi văn bản yêu cầu thanh toán, nêu rõ gốc, lãi và thời hạn cuối cùng. Với người vay ngân hàng đang gặp khó khăn, nên chủ động làm việc với ngân hàng trước khi khoản vay chuyển sang nợ xấu. Nếu cần hỗ trợ thu hồi nợ, tham khảo dịch vụ thu hồi nợ theo hợp đồng.

3. Thủ tục khởi kiện giải quyết tranh chấp hợp đồng vay tiền

3.1. Xác định loại tranh chấp

• Tranh chấp vay giữa cá nhân với nhau là tranh chấp hợp đồng dân sự (khoản 3 Điều 26 Bộ luật Tố tụng dân sự).
• Tranh chấp giữa tổ chức tín dụng với cá nhân vay tiêu dùng là vụ án dân sự.
• Nếu hợp đồng tín dụng ghi mục đích vay để kinh doanh, thương mại vì lợi nhuận (kể cả khi bên vay là chủ hộ kinh doanh), tranh chấp là kinh doanh, thương mại (Điều 30 Bộ luật Tố tụng dân sự). Tòa án nhân dân tối cao đã hướng dẫn tiêu chí này tại Công văn 250/TANDTC-PC: căn cứ vào mục đích vay vốn ghi nhận trong hợp đồng tín dụng.

3.2. Tòa án có thẩm quyền

Từ ngày 01/7/2025, Tòa án nhân dân khu vực xét xử sơ thẩm, Tòa án nhân dân cấp tỉnh xét xử phúc thẩm (Bộ luật Tố tụng dân sự sửa đổi bởi Luật số 85/2025/QH15). Theo lãnh thổ, Tòa án có thẩm quyền là Tòa án nơi bị đơn cư trú, làm việc hoặc có trụ sở (Điều 39). Các bên có thể thỏa thuận bằng văn bản chọn Tòa án nơi nguyên đơn cư trú. Nguyên đơn cũng có thể chọn Tòa án nơi hợp đồng được thực hiện, hoặc nơi bị đơn cư trú cuối cùng, nơi có tài sản khi không rõ nơi cư trú hiện tại (Điều 40).

3.3. Hồ sơ khởi kiện

• Đơn khởi kiện theo mẫu số 23-DS (Nghị quyết 01/2017/NQ-HĐTP);
• Hợp đồng vay, giấy vay, giấy nhận nợ; với ngân hàng: hợp đồng tín dụng, khế ước nhận nợ, hợp đồng thế chấp, bảo lãnh;
• Chứng từ giao nhận tiền và trả nợ: sao kê, ủy nhiệm chi, biên nhận;
• Tin nhắn, email, ghi âm xác nhận nợ hoặc xin gia hạn;
• Bảng tính gốc, lãi đến ngày khởi kiện; với ngân hàng: lịch sử giao dịch, thông báo chuyển nợ quá hạn, thông báo điều chỉnh lãi suất;
• Giấy tờ nhân thân, tư cách pháp lý của người khởi kiện; thông tin nơi cư trú hoặc trụ sở của bị đơn.

Người khởi kiện phải chứng minh có thỏa thuận vay và tiền đã được giao (Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự). Hồ sơ có thể nộp trực tiếp, qua bưu chính hoặc trực tuyến (Điều 190).

3.4. Trình tự và thời gian

1. Nộp đơn khởi kiện. Tòa án phân công Thẩm phán trong 03 ngày làm việc; Thẩm phán xem xét đơn trong 05 ngày làm việc (Điều 191).
2. Nộp tạm ứng án phí trong 07 ngày kể từ ngày nhận thông báo; Tòa án thụ lý khi nhận biên lai (Điều 195).
3. Chuẩn bị xét xử tối đa 04 tháng, có thể gia hạn 02 tháng với vụ án dân sự (Điều 203). Tòa án tổ chức phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải.
4. Phiên tòa sơ thẩm mở trong 01 tháng kể từ ngày có quyết định đưa vụ án ra xét xử, chậm nhất 02 tháng. Bị đơn được triệu tập hợp lệ lần thứ hai mà vắng mặt không có lý do thì Tòa án có thể xét xử vắng mặt.
5. Kháng cáo trong 15 ngày kể từ ngày tuyên án (Điều 273).

Hai công cụ nên cân nhắc ngay khi nộp đơn:

• Biện pháp khẩn cấp tạm thời (Điều 114): phong tỏa tài khoản, kê biên tài sản nếu bên vay có dấu hiệu tẩu tán.
• Thủ tục rút gọn (Điều 317, 318): khi bên vay đã thừa nhận nợ, chứng cứ rõ ràng.

3.5. Án phí

Án phí sơ thẩm của vụ án dân sự và vụ án kinh doanh, thương mại có giá ngạch tính theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14:

Người khởi kiện tạm nộp 50% mức án phí. Ví dụ, đòi 500 triệu đồng thì án phí 24 triệu đồng, tạm ứng 12 triệu đồng. Bên thua kiện chịu án phí. Hòa giải thành trước khi mở phiên tòa thì các bên chỉ chịu 50% án phí.

4. Thời hiệu khởi kiện: 03 năm và ngoại lệ với nợ gốc

Thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng là 03 năm, kể từ ngày người có quyền biết hoặc phải biết quyền lợi của mình bị xâm phạm (Điều 429 Bộ luật Dân sự), thường là ngày tiếp theo ngày đến hạn trả nợ.

• Tòa án không tự áp dụng thời hiệu. Thời hiệu chỉ được áp dụng khi một bên yêu cầu trước khi Tòa án cấp sơ thẩm ra bản án (Điều 149 Bộ luật Dân sự, Điều 184 Bộ luật Tố tụng dân sự).
• Thời hiệu được tính lại khi bên vay thừa nhận nợ, trả một phần nợ, hoặc hai bên tự hòa giải (Điều 157 Bộ luật Dân sự).
• Nợ gốc thường không bị áp dụng thời hiệu. Yêu cầu đòi lại nợ gốc được coi là yêu cầu đòi lại tài sản (khoản 2 Điều 155 Bộ luật Dân sự). Công văn 02/TANDTC-PC ngày 02/8/2021 của Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn cụ thể cho trường hợp ngân hàng khởi kiện: Tòa án thụ lý, giải quyết yêu cầu đòi nợ gốc không phụ thuộc thời hiệu. Phần lãi vẫn chịu thời hiệu 03 năm.

5. Lãi được tính thế nào khi Tòa án giải quyết?

5.1. Khoản vay giữa cá nhân

Tòa án tính lãi trong hạn tối đa 20%/năm, lãi quá hạn tối đa 150% lãi trong hạn (không quá 30%/năm), lãi chậm trả trên tiền lãi 10%/năm. Phần lãi đã trả vượt trần được trừ vào nợ gốc (Điều 9 Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP). Từ ngày tiếp theo ngày xét xử sơ thẩm, bên vay tiếp tục chịu lãi trên số gốc chưa trả cho đến khi trả xong (Điều 13 Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP).

5.2. Hợp đồng tín dụng với tổ chức tín dụng

• Tòa án tính gốc, lãi trong hạn, lãi quá hạn và các khoản phí theo hợp đồng đến ngày xét xử sơ thẩm, miễn là phù hợp với quy định về lãi suất của Ngân hàng Nhà nước.
• Lãi quá hạn không vượt quá 150% lãi suất cho vay trong hạn; lãi chậm trả trên tiền lãi không vượt quá 10%/năm. Nếu ngân hàng đã tính lãi quá hạn ở mức 150%, thực tiễn xét xử thường không chấp nhận thêm khoản “phạt chậm trả” chồng lên.
• Từ ngày tiếp theo ngày xét xử sơ thẩm, khách hàng tiếp tục chịu lãi theo mức lãi suất thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng (kể cả khi lãi suất được điều chỉnh theo hợp đồng) cho đến khi trả xong nợ gốc (Án lệ số 08/2016/AL; khoản 2 Điều 13 Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP).
• Với hợp đồng ký từ ngày 15/8/2026, tổ chức tín dụng phải thu nợ gốc quá hạn trước, lãi sau (Thông tư 29/2026/TT-NHNN). Người vay nên đối chiếu các khoản đã trả với thứ tự này khi kiểm tra bảng tính nợ của ngân hàng.

6. Ngân hàng thu giữ tài sản bảo đảm: điều kiện và quyền của người vay

Từ ngày 15/10/2025, Điều 198a Luật Các tổ chức tín dụng (bổ sung bởi Luật số 96/2025/QH15) cho phép tổ chức tín dụng, tổ chức mua bán, xử lý nợ thu giữ tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu khi đáp ứng đủ các điều kiện:

1. phát sinh trường hợp xử lý tài sản bảo đảm theo Bộ luật Dân sự;
2. hợp đồng bảo đảm có thỏa thuận bên bảo đảm đồng ý cho bên nhận bảo đảm thu giữ;
3. biện pháp bảo đảm đã phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba;
4. tài sản không đang bị tranh chấp, không bị Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, không bị kê biên hoặc tạm giữ.

Trước khi thu giữ bất động sản, tổ chức tín dụng phải công khai thông tin về thời gian, địa điểm, tài sản và lý do thu giữ chậm nhất 15 ngày, gửi thông báo đến Ủy ban nhân dân và Công an cấp xã nơi có tài sản. Theo Nghị định 304/2025/NĐ-CP, khi thu giữ chỗ ở duy nhất đã được xác nhận, tổ chức tín dụng phải trích cho bên bảo đảm khoản tiền bằng 12 tháng lương tối thiểu. Bên bảo đảm muốn được áp dụng cơ chế này phải chứng minh tài sản là chỗ ở duy nhất trong thời hạn luật định.

Người vay, bên thế chấp nên làm gì?

• Kiểm tra ngay hợp đồng thế chấp có điều khoản đồng ý thu giữ hay không, biện pháp bảo đảm đã đăng ký chưa.
• Nếu có căn cứ tranh chấp về khoản nợ hoặc tài sản (tính lãi sai, tài sản không thuộc phạm vi bảo đảm, chữ ký không hợp lệ), khởi kiện và yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời; khi tài sản đang bị Tòa án áp dụng biện pháp này, điều kiện thu giữ không được đáp ứng.
• Nếu tài sản là chỗ ở duy nhất, chuẩn bị giấy tờ chứng minh kịp thời.
• Thương lượng tự bán tài sản để trả nợ thường thu được giá tốt hơn so với để ngân hàng thu giữ và đấu giá.

7. Khi việc đòi nợ vượt quá giới hạn pháp luật

Dù là cá nhân hay tổ chức tín dụng, việc đòi nợ phải đúng pháp luật. Kinh doanh dịch vụ đòi nợ đã bị cấm theo Luật Đầu tư. Các hành vi đe dọa, khủng bố tinh thần, bêu xấu trên mạng xã hội, gọi điện quấy rối người thân không có nghĩa vụ trả nợ có thể bị xử phạt hành chính, hoặc bị xử lý hình sự về tội cưỡng đoạt tài sản, làm nhục người khác, vu khống. Việc dùng danh bạ, thông tin cá nhân của người vay ngoài phạm vi đã đồng ý còn có thể vi phạm Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Trong hệ thống ngân hàng, Bộ Quy tắc ứng xử trong hoạt động thu hồi nợ (ban hành kèm Quyết định 15/QĐ-HHNH của Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam) nghiêm cấm nhân viên dùng vũ lực, đe dọa, quấy rối, xúc phạm khách hàng, hoặc nhận tiền ngoài tài khoản của tổ chức tín dụng. Người vay bị đòi nợ sai cách nên lưu lại bằng chứng và gửi phản ánh đến tổ chức tín dụng, Ngân hàng Nhà nước hoặc cơ quan công an.

8. Thi hành án: từ bản án đến tiền thu về

Bản án có hiệu lực mà bên vay không tự nguyện trả thì người được thi hành án làm đơn yêu cầu thi hành án. Từ ngày 01/7/2026, thủ tục thực hiện theo Luật Thi hành án dân sự 2025 (Luật số 106/2025/QH15) và Nghị định 152/2026/NĐ-CP:

• thời hiệu yêu cầu thi hành án là 05 năm kể từ ngày bản án có hiệu lực;
• có thể nộp đơn trực tuyến qua VNeID, Cổng Dịch vụ công quốc gia;
• người phải thi hành án có 10 ngày tự nguyện thi hành, sau đó bị xác minh và cưỡng chế;
• phí thi hành án tính lũy tiến trên số tiền thực nhận theo Thông tư 72/2026/TT-BTC.

Hướng dẫn từng bước có tại bài thủ tục yêu cầu thi hành án dân sự từ 01/7/2026.

9. Khi nào tranh chấp vay tiền có dấu hiệu hình sự?

Chậm trả hoặc mất khả năng trả nợ đơn thuần là quan hệ dân sự. Vụ việc có dấu hiệu tội phạm khi:

• Lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 Bộ luật Hình sự): bên vay dùng thủ đoạn gian dối ngay từ đầu như giấy tờ giả, thông tin giả về tài sản, mục đích vay để chiếm đoạt tiền. Với khoản vay ngân hàng, hành vi làm giả hồ sơ vay, định giá khống tài sản bảo đảm cũng có thể bị xử lý.
• Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175 Bộ luật Hình sự): sau khi vay, bên vay gian dối hoặc bỏ trốn để chiếm đoạt; có điều kiện trả nhưng cố tình không trả; hoặc dùng tiền vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến mất khả năng trả nợ.

Khi có căn cứ, bên cho vay có quyền gửi đơn tố giác đến cơ quan điều tra.

10. Người vay ngân hàng mất khả năng trả nợ nên làm gì?

• Liên hệ ngân hàng sớm để đề nghị cơ cấu lại thời hạn trả nợ, giãn kỳ hạn hoặc miễn giảm lãi.
• Không vay qua ứng dụng không phép hoặc vay nóng để đảo nợ.
• Yêu cầu ngân hàng cung cấp bảng sao kê, bảng tính nợ chi tiết và đối chiếu với hợp đồng.
• Tham gia đầy đủ các phiên làm việc của Tòa án khi bị khởi kiện. Vắng mặt không làm khoản nợ biến mất, mà chỉ khiến người vay mất cơ hội phản bác cách tính lãi.
• Nhờ luật sư rà soát trước khi ký văn bản thỏa thuận, cam kết bàn giao tài sản.

Câu hỏi thường gặp về tranh chấp hợp đồng vay tiền

Bên vay không trả nợ thì khởi kiện ở đâu, mất bao lâu?

Đơn khởi kiện nộp tại Tòa án nhân dân khu vực nơi bên vay cư trú, làm việc hoặc có trụ sở, trừ khi hai bên đã thỏa thuận bằng văn bản chọn Tòa án nơi nguyên đơn cư trú. Theo luật định, giai đoạn sơ thẩm kéo dài khoảng 4 đến 8 tháng; thực tế có thể lâu hơn nếu bị đơn vắng mặt hoặc có kháng cáo.

Đã quá 03 năm thì còn đòi được nợ không?

Vẫn có thể. Tòa án chỉ áp dụng thời hiệu khi bên vay yêu cầu trước khi có bản án sơ thẩm. Kể cả khi đó, yêu cầu đòi lại nợ gốc thường vẫn được giải quyết vì được coi là đòi lại tài sản; Tòa án nhân dân tối cao cũng đã hướng dẫn như vậy với trường hợp ngân hàng khởi kiện. Phần lãi thì nhiều khả năng không được chấp nhận.

Tranh chấp vay ngân hàng là vụ án dân sự hay kinh doanh thương mại?

Tùy vào mục đích vay ghi trong hợp đồng tín dụng. Nếu vay để tiêu dùng cá nhân, tranh chấp là vụ án dân sự. Nếu vay để hoạt động kinh doanh, thương mại vì lợi nhuận, kể cả khi bên vay là chủ hộ kinh doanh, tranh chấp là vụ án kinh doanh, thương mại.

Ngân hàng có được tự thu giữ nhà thế chấp không?

Có, nếu đáp ứng đủ điều kiện của Điều 198a Luật Các tổ chức tín dụng: khoản nợ là nợ xấu, hợp đồng thế chấp có thỏa thuận đồng ý cho thu giữ, biện pháp bảo đảm đã đăng ký và tài sản không đang bị tranh chấp hoặc bị Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời. Ngân hàng phải công khai thông tin ít nhất 15 ngày trước khi thu giữ bất động sản.

Sau khi có bản án, khoản nợ ngân hàng có còn bị tính lãi không?

Có. Từ ngày tiếp theo ngày xét xử sơ thẩm, khách hàng vay tiếp tục chịu lãi theo mức lãi suất thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng trên số nợ gốc chưa trả, cho đến khi thanh toán xong. Vì vậy, người vay nên thu xếp trả nợ hoặc thỏa thuận với ngân hàng càng sớm càng tốt.

Bị nhân viên thu hồi nợ gọi điện đe dọa người thân thì làm gì?

Lưu lại ghi âm, tin nhắn, số điện thoại và gửi phản ánh đến tổ chức tín dụng, Ngân hàng Nhà nước. Nếu hành vi có tính chất đe dọa, xúc phạm, bêu xấu, có thể trình báo cơ quan công an. Người thân không có nghĩa vụ trả nợ thay người vay, trừ khi họ là người bảo lãnh hoặc đồng vay.

Luật sư giải quyết tranh chấp hợp đồng vay tiền

Đội ngũ luật sư Công ty luật LAWPRO đại diện cả bên cho vay và bên vay:

• Đánh giá hồ sơ, chứng cứ, thời hiệu và khả năng thu hồi nợ;
• Thương lượng, gửi thư yêu cầu thanh toán, làm việc với ngân hàng về cơ cấu nợ, miễn giảm lãi;
• Khởi kiện, tham gia tố tụng tại Tòa án, Trọng tài; yêu cầu biện pháp khẩn cấp tạm thời;
• Rà soát bảng tính lãi của ngân hàng, bảo vệ người vay, người bảo lãnh, bên thế chấp trong vụ án tín dụng;
• Hỗ trợ các khách hàng cá nhân khi tổ chức tín dụng thu giữ, xử lý tài sản bảo đảm; theo dõi giai đoạn thi hành án.

Xem chi tiết dịch vụ tư vấn giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng hoặc trao đổi trực tiếp với Luật sư Đỗ Quang Hưng.